Prvi filmski snimci na ovim prostorima napravljeni su još 1896. godine, kada je u Beogradu priređena prva projekcija braće Limijer. Ubrzo su usledili i prvi domaći poduhvati, poput igranog filma „Karađorđe“ iz 1911. godine, a 1912. godine snimljen je i dokumentarac o otkrivanju spomenika u Somboru, što je prvi film na ovim prostorima koji je koristio pokretnu kameru (tzv. tracking shot).
Prvi posleratni film – „U planinama Jugoslavije“
Prvi dugometražni igrani film snimljen u socijalističkoj Jugoslaviji zapravo je sovjetsko-jugoslovenska koprodukcija „U planinama Jugoslavije“ iz 1946. godine, u režiji čuvenog sovjetskog reditelja Abrama Ruma u produkciji moskovskog Mosfilma . Scenario je napisao Georgij Mdivani, a radnja prikazuje Drugi svetski rat u Jugoslaviji, sa istorijskim ličnostima poput Ante Pavelića, Draže Mihailovića, Tita i Ervina Romela, dok je glavni junak partizanski vođa Slavko Babić koji diže ustanak protiv fašističkih okupatora .
Snimanje je počelo već u maju 1945. godine, neposredno nakon završetka ratnih operacija. Za enterijere korišćen je opatijski hotel „Kvarner“, a za eksterijere lokacije između Zagreba i Beograda . U glumačkoj ekipi bili su Ivan Bersenjev, Vjekoslav Afrić, Bojan Stupica i Olivera Marković . Međutim, iako bi po svim kriterijumima trebao da bude prvi dugometražni igrani film u istoriji socijalističke Jugoslavije, ovaj status mu je uskraćen .
Zaboravljen zbog sukoba Tita i Staljina
Nakon rezolucije Informbiroa 1948. godine i sovjetsko-jugoslovenskog raskola, film u kojem Tita glumi sovjetski glumac više nije bio politički „podoban“ . „U planinama Jugoslavije“ je nakon toga završio u bunkeru na nekoliko decenija, a njegovo postojanje je potisnuto iz zvanične istorije kinematografije . Iako je zvanično snimljen 1946. godine, ubrzo je povučen iz distribucije i praktično „zaboravljen“.
„Slavica“ – zvanično prvi jugoslovenski film
Dovršetak filma „U planinama Jugoslavije“ samo je pobudio ambicije jugoslovenskih filmskih rukovodilaca da samostalno snime domaće projekte . Tako je beogradskom preduzeću Avala-film dodeljeno snimanje „Slavice“, koja je zvanično proglašena prvim posleratnim igranim filmom . Scenario i režiju povjerili su Hvaraninu Vjekoslavu Afriću, glumcu i reditelju koji se partizanima pridružio 1942. godine i tamo organizovao kazališni život .
Kao osnova za scenario poslužila je istinita priča o brodu „Kornat“, koji je za vrijeme rata prevozio partizane s kopna na otok Vis . Lik glavne junakinje Slavice utemeljen je na tvorničkoj radnici koja je prije rata pomagala u osnivanju lokalne zadruge, a kasnije je poginula u partizanima . Glavnu ulogu tumačila je Irena Kolesar, 21-godišnja Rusinka koja je za vrijeme rata kao komunistička omladinka pobjegla u partizane, a u brigadi je izabrana u kazališnu grupu .
Glumačka ekipa „Slavice“
Ulogu mladog ribara Marina tumačio je Marijan Lovrić (1915–1993), hrvatski kazališni, filmski i televizijski glumac, član HNK Zagreb . Afrić je insistirao da u njegovom filmu glume samo glumci koji su i sami bili u partizanima . U ostalim ulogama pojavili su se Dubravko Dujšin (poznat po ulogama u Šekspirovim dramama), Milica Carka Jovanović (srpska glumačka veteranka), Jozo Laurenčić (jedan od osnivača Jugoslovenskog dramskog pozorišta) i drugi . Svi statisti u filmu bili su bivši pripadnici Narodnooslobodilačkog pokreta .
Glazbu za film komponovao je Silvije Bombardelli iz Splita, direktor fotografije bio je Žorž Skrigin (ruski emigrant i partizanski veteran), a montažerka Maja Ribar . Snimanje je počelo 22. jula 1946. godine u selu Stobreč u okolici Splita . Film je doživio ogroman komercijalni uspjeh – više od dva miliona gledalaca tadašnje Jugoslavije vidjelo je „Slavicu“ . Iako je kasnije kritika opisala film kao „simpatično naivne režijsko-narativno-glumačke izvedbe“, on je svojim zanesenim ratno-melodramatskim usmjerenjem osvojio premijernu publiku i dao presudan poticaj razvoju jugoslavenskih kinematografija .
Pioniri i zaboravljeni prethodnici
Priča o prvom jugoslovenskom filmu ne bi bila potpuna bez pomena prvih dokumentarnih ostvarenja. Godine 1945. u Beogradu je osnovano Državno filmsko udruženje u svakoj republici, a već naredne godine osnivana su republička filmska poduzeća, poput slovenačkog Triglav filma, koji je proizveo brojne filmske klasike poput „Na svoji zemlji“ (1948) i „Kekca“ (1951) .
Ipak, „U planinama Jugoslavije“ ostao je skriven u senci političkih sukoba, dok je „Slavica“ postala simbol novog početka i prvi kamen temeljac jedne nove, socijalističke filmske umetnosti. Ova dva filma, zajedno sa prvim filmskim snimcima braće Limijer iz 1896. godine, čine osnovu bogate i slojevite istorije kinematografije na ovim prostorima.
MPM Original označava autorsku produkciju redakcije Music Pocket Magazina — priče nastale isključivo u okviru naše redakcije. To su tekstovi koji se ne preuzimaju, već nastaju od temelja: kroz istraživanje, intervjue, analize, terenski rad i kreativnu obradu tema iz muzike, filma, kulture i savremenog društva.
Svaki MPM Original nosi prepoznatljiv potpis našeg magazina i predstavlja sadržaj koji postoji samo kod nas. Za čitaoce, oznaka MPM Original znači da je pred njima autentična priča sa jedinstvenim kontekstom, oblikovana po najvišim MPM standardima.
